Kuyumcuda fire hesabı: üretim, eritme, tamir.

Fire nedir?

Fire, altının atölye ve üretim süreçlerinde fiziksel olarak kaybolan miktarıdır. Eritme, döküm, perdah, lehim, taş yuvası açma ve kaplamaya geçiş aşamalarında altın; uçar, sıçrar, talaşlanır ya da yüzeyi temizlerken kaybolur. Bu kayıp has altın bazında ölçülür çünkü ayar değişebilir, milyem değişebilir ama kuyumcunun sermayesi gram has cinsindendir.

Fire (gram has) = Verilen gram has − Dönen gram has

Has altın bazlı düşünmeyen kuyumcular sadece toplam gramı sayarlar: 100 gr verdim 95 gr aldım, 5 gr fire. Hayır — atölye 14 ayar verdi siz 22 ayar geri aldıysanız fire değil kazanç olabilir. Has altın hesaplaması bu yüzden temeldir.

Fire türleri

1) Eritme firesi

Hurda, eski altın ya da farklı milyemli altınların potada eritilmesi sırasında oluşur. Yüksek sıcaklıkta altın buharlaşması, cüruf içine geçen partiküller ve pota duvarına yapışan altın kaynağıdır.

• Düz eritme (homojen 22 ayar): %0,3-%0,8
• Karma eritme (farklı ayarlar bir arada): %0,8-%1,5
• Hurda + lehimli eritme: %1,5-%2,5

2) Üretim firesi (döküm + işlem)

Eritilmiş altının kalıba dökülmesi, soğutma, yolluk kesimi, perdah, lehim ve son temizlik aşamalarında oluşur. Bu süreç eritmeden daha uzundur ve fire artar.

• Sade alyans / yüzük: %1-%2
• Bilezik (22 ayar düz): %1,5-%2,5
• Taş yuvalı yüzük / kolye: %2-%3
• Mikro tasarım / filigran: %3-%5

3) Tamir firesi

Müşteriden gelen kırık zincir, ezik bilezik veya taşı düşmüş yüzüğün onarımında oluşur. Genelde tek seferlik küçük miktarlarla çalışıldığı için yüzde olarak yüksek görünür ama mutlak rakam azdır.

• Zincir kapama / lehim: %2-%4
• Taş takma: %1-%2 + tabii ki taş maliyeti
• Boyut değişimi (büyütme/küçültme): %3-%6

4) Kaplama / rodyum firesi

Beyaz altın ürünlerin rodyum kaplaması veya gold filled işlemlerde altın yüzeyden sıyrılır ve kaplama solüsyonuna geçer. Modern atölyeler bu solüsyonu ayrı işler ve geri kazanır; küçük atölyelerde fire %0,5-%1 olarak yazılır.

Fire eşiği nasıl belirlenir?

Atölye ile sözleşme yaparken her ürün tipine ayrı eşik konulmalıdır. Eşik altındaki fireyi kuyumcu kabul eder (sermayesinden çıkar), eşik üstünü atölyeden tahsil eder.

Rakamlar referans değer; bölge ve atölyeye göre değişir.

Fire defterde nasıl yazılır?

Has altın paralel defterinde fire iki kalem olarak işlenir:

1. Eşik içi fire (kabul edilen): İşletme gideri. Has altın stokundan düşülür, atölyeden tahsil edilmez.
2. Eşik üstü fire (tahsil edilen): Atölye cari hesabına has altın alacak olarak yazılır. Sonraki teslimde mahsup edilir.

Örnek: Atölyeye 100 gr 14 ayar (58,5 gr has) verildi, 95 gr 14 ayar (55,575 gr has) döndü. Fire = 2,925 gr has, oran %5.

• Sözleşmedeki eşik %2,5 → 1,4625 gr has eşik içi (gider).
• Kalan 1,4625 gr has eşik üstü → atölye carisine yazılır.

Atölye fire sözleşmesi: 5 zorunlu madde

1. Ürün bazlı eşik: Düz bilezik %2, taşlı yüzük %2,5 gibi açık aralık.
2. Has altın temelli ölçüm: Toplam gram değil, gram has farkı esas alınır.
3. Tartı protokolü: Verilen ve dönen miktar her iki tarafın imzasıyla tartılır; tartı sertifikası ek olarak saklanır.
4. Fire mahsubu süresi: Eşik üstü fire kaç günde mahsuplanır (genelde 30 gün).
5. Anlaşmazlık çözümü: Tartı, milyem testi (asit/XRF) ya da bağımsız laboratuvar gibi sıralı çözüm yolu yazılır.

Fire izleme: aylık kümülatif

Tek seferlik fireden çok aylık ortalama önemli. Atölye bazında kümülatif fireyi takip etmezseniz, küçük her sevkiyatta birkaç gram has yer ve yıl sonu çok ciddi kayıp birikir.

Modern kuyumcu yazılımı her atölye için:

• Aylık toplam verilen / dönen / fire (gram has)
• Sözleşmedeki eşiğe göre fazla / eksik durumu
• Atölye cari hesabı (gram has)
• Geçmiş sevkiyatlardaki trend grafiği

otomatik gösterir. Manuel defterde bu üç dakikada hatasız hesaplanmaz.

Sık yapılan hatalar

• Fire'yi toplam gram üzerinden bakmak: Atölye 14 ayar verdi 22 ayar geri aldıysanız "fire yok" zannedersiniz; gram has bazında bakarsanız fark çıkar.
• Sözleşmesiz çalışmak: Sözlü "%2 normaldir" kabulü atölye değişince çıkmaza girer.
• Eşik içi fireyi gider yazmamak: Stok bakiyesi gerçeği yansıtmaz; yıl sonu sayım açığı çıkar.
• Tartı sertifikası saklamamak: Anlaşmazlıkta delil olmaz.
• Aylık kümülatif takip etmemek: Tek seferde küçük olan rakamlar yıllık ciddi tutara ulaşır.

Yazılımda otomatik fire takibi

Kuyum360 her atölyeye ayrı cari hesap açar; sevkiyat ekranında verilen ve dönen ürünün gram hasını otomatik hesaplar, sözleşmedeki eşikle karşılaştırır, eşik üstü fireyi cariye yazar. Aylık ortalama trend grafiği atölye performansını gösterir. Detay: Kuyumcu yazılımı.

Özet

• Fire = verilen gram has − dönen gram has. Toplam gram değil, has altın bazında ölç.
• Türler: eritme (%0,3-%2,5), üretim (%1-%5), tamir (%2-%6), kaplama (%0,5-%1).
• Atölye sözleşmesinde her ürün tipine ayrı eşik koy; eşik üstü atölyeden tahsil.
• Defterde eşik içi fire = işletme gideri; eşik üstü = atölye cari alacağı.
• Aylık kümülatif takip et; modern yazılımda otomatik.